۲ درس کارآفرینانه از فاجعه‌ی پلاسکو

۲ درس کارآفرینانه از فاجعه‌ی پلاسکو

۲ درس کارآفرینانه از فاجعه‌ی پلاسکو

یادداشتی از حسین یاغچی

در مورد حادثه‌ی پلاسکو همه‌چیز گفته شده است، جز یک موضوع. موضوعی که شاید جای طرح آن در همین رسانه‌ی خلاقیت باشد که در طی سال‌های انتشارش همواره روی یک آموزه تاکید ویژه کرده است: پذیرش مسوولیت تمام جوانب زندگی خود؛ چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی. در تاریخ کهن و نیز تاریخ معاصر ایران می‌توان نمونه‌های بی‌شماری را از نگاه مقصرجو و مقصریاب ایرانیان پیدا کرد که الگوهای خاص خود را دارد و رگه‌هایی پررنگ از آن را در جریان حادثه‌ی پلاسکو هم شاهد هستیم. آن بخش از حادثه‌ی پلاسکو که به دلیل زیرساخت‌های فرسوده‌ی ساختمان، از یک حریق کوچک به یک فاجعه انجامید، موضوع بررسی این نوشته است. مطالبه‌گری از نهادهای دولتی در قالب رسانه‌ای و در مقام شهروندانی آگاه از حقوق خود، بسیار پسندیده و راه‌گشاست که مخالفتی را برنمی‌انگیزد.

اما در جریان حادثه‌ی پلاسکو، مطالبه‌گری از مسوولان نهادهای عمومی و دولتی، گاه در ابعادی گسترش پیدا می‌کرد که مطالبه‌گری از شهروندان ذی‌نفع و مسوول در حادثه‌ی پلاسکو را به صورت کامل، به زیر سایه می‌برد. انگار نه انگار که پلاسکو ساختمانی تجاری بوده که ارزش سرقفلی برخی از مغازه‌هایش، به هفت تا ده میلیارد تومان می‌رسیده و با یک آتش‌سوزی به عدد صفر تقلیل یافته است. این‌که مسوولیت را به طور کامل متوجه دستگاه‌های عمومی و دولتی کنیم و درصدد مطالبه‌گری تام و تمام از آن‌ها برآییم، باعث می‌شود درس‌های مهم‌تر حادثه‌ی پلاسکو فراموش شود. درس‌هایی که نه در سطوح اجتماعی و سیاسی که در سطوح اقتصادی و کارآفرینانه لازم است در نظر گرفته شود. به طور مشخص، حادثه‌ی پلاسکو، دو درس عمده برای کسب‌وکارهای ایرانی دارد که اتفاقا باید آن‌ها را در شمار کلان-آموزه‌ها در حیطه‌ی کسب‌وکارهای ایرانی قرار داد؛ چرا که مبتلابه بسیاری از شرکت‌ها و سازمان‌های کشور است.

وقتی از این منظر به حادثه‌ی پلاسکو نگاه می‌کنیم و به آسیب‌شناسی دلایل آن می‌پردازیم، نخستین پرسشی که پیش می‌آید این است که چرا مالکان مغازه‌هایی که سرمایه‌شان به واسطه‌ی مالکیت این مغازه‌ها به چندین و چند میلیارد تومان می‌رسیده، مواظب مال‌شان نبوده‌اند و این سرمایه‌های سرشار را به امان خدا رها کرده‌اند؛ به‌حدی که با یک اتصال برق، آتشی بر پا می‌شود که نه از تاک نشانی می‌گذارد و نه از تاک‌نشان. این‌که ارزش سرقفلی یک مغازه به ارزش چند میلیاردی می‌رسد، نشان از رونق بی‌نظیر آن دارد؛ با این اوصاف چگونه است که پلاسکو از راکدترین و زهواردررفته‌ترین مغازه‌های فعلی شهر تهران هم امکانات کم‌تری دارد و با یک حادثه، کل ارزش آن به مویی بند می‌شود. این در حوزه‌ی رفتارشناسی تاجر، کارآفرین و فعال اقتصادی ایرانی می‌تواند موضوع تحقیقات آسیب‌شناسانه‌ی بسیاری باشد که متاسفانه به واسطه‌ی نگاهی مقصرجو که همه‌چیز را از دولت و نهادهای عمومی می‌خواهد، از پرداختن به آن، غفلت آشکاری صورت می‌گیرد. شکی نیست که شهرداری و سایر نهادهای مرتبط باید اخطار بیش‌تری می‌دادند و ساختمان‌های ناایمن را پلمب می‌کردند؛ اما اگر این کار را هم درست انجام می‌دادند، باز هم دایه‌ی مهربان‌تر از مادری بودند که در چشم خیلی از مالکان پلاسکو به عنوان عوامل مزاحمت بازنمایی می‌شدند. مالکان اصلی، دلسوز مال خود نبوده‌اند؛ حالا چگونه توقع داریم ماموران دولتی از سر دلسوزی با این قضیه برخورد کنند.

دو درسی که از این منظر در مورد حادثه‌ی پلاسکو وجود دارد، می‌تواند پاسخی باشد به این معمای عجیب و غریب در رفتار کارآفرین-تاجر ایرانی. در وهله‌ی اول باید اشاره کرد که موردی به نام آینده‌پژوهی، آینده‌بینی و مدیریت تغییر در کسب‌وکارهای ایرانی، محلی از اعراب ندارد. کسب‌وکارهای ایرانی به شدت درگیر روزمره هستند و از این روزمره‌گی ذره‌ای فراتر نمی‌روند. تجارت پلاسکو چندین و چند دهه بود که به همان سبک آغازین خود ادامه داشت و اگر فرو نمی‌ریخت، احتمالا تا چندین دهه‌ی بعد هم بر همان روال ادامه پیدا می‌کرد. کارآفرین ایرانی در بسیاری موارد، درکی ایستا از تجارت دارد و گمان می‌کند که وقتی بازاری شروع شد و رونق گرفت، باید تا ابد بر همان مسیر پای بفشرد و پیش برود. پلاسکو به دلیل موقعیت محلی استراتژیک خود، همچنان تا روز آخر، رونق قابل توجهی داشت و دیدگاه ایستای کارآفرین-تاجر ایرانی را در مورد کسب‌وکار تایید می‌کرد. اما بی‌اعتنایی به مدیریت تغییر، ناگهان از طریق ریزش ساختمانی خسته، تبعات خودش را نشان داد. ساختمانی که بازتاب رفتار ساکن و راکد کسب‌وکارهای ایرانی بود و در طول پنجاه سال از حیات خود، ذره‌ای نوسازی و نونواری را به خود ندید.

درس دومی که از منظر کارآفرینی در حادثه‌ی پلاسکو وجود دارد، معضل ریسک تمرکز در کسب‌وکارهای ایرانی‌ست. همان‌طور که بخش عمده‌ی درآمد سرشار نفتی در سال‌های دهه‌ی ۱۳۸۰ در ملک و ملک‌سازی تمرکز پیدا کرد و صرف ساختمان‌هایی شد که الان مشتری ندارند و فقط پول را تبدیل به سنگ و آجر کرده‌اند، پلاسکو هم به طور مشخص از ریسک تمرکز رنج می‌برد. این ریسک تمرکز، هم از منظر کلیت صنعت پوشاک قابل بررسی‌ست و هم از جنبه‌ی رفتار مالکان پلاسکو که تا قبل از این حادثه، سود سرمایه‌ی بالایی را به واسطه‌ی افزایش ارزش سرقفلی ملک‌شان تجربه می‌کردند. در صنعت پوشاک، مرکز توزیع پوشاک شهرستان، به طور مشخص در پلاسکو تجمیع شده بود و پوشاک ارزان برای بوتیک‌های شهرستانی را صرفا می‌شد در پلاسکو و از فعالان پلاسکو تهیه کرد. این‌چنین است که رییس اتحادیه‌ی پوشاک بعد از حادثه‌ی ریزش پلاسکو از ضرر نجومی چند صد میلیاردی در جریان این حادثه صحبت می‌کند و به توصیف رکودی می‌پردازد که گریبانگیر این بخش مهم از بازار پوشاک خواهد شد.

اما ریسک تمرکز برای کسب‌وکار مالکان پلاسکو هم از جنبه‌ای قابل توجه بروز پیدا می‌کند. این‌که یک نقطه‌ی جغرافیایی در شهر باعث می‌شود ارزش مغازه‌ای به شکل چشمگیری در طی چند دهه افزایش پیدا کند؛ در اغلب موارد بیش از آن‌که نشان از هوش اقتصادی مالک مغازه باشد، به شانس ربط دارد. ولی اگر مالک مغازه توانست این شانس را در قالب برندی معتبر به نقاط دیگری از شهر و کشور هم گسترش دهد، آن‌وقت نشان از درک و هوش سرشار تجاری دارد.

در پلاسکو شاهد چنین پدیده‌ای نبودیم و بسیاری از مالکان مغازه‌های پلاسکو به‌قدری غرق در لذت سکرآور و بادآورده‌ی رونق سرمایه‌شان بوده‌اند که گسترش آن به نقاط دیگر، پیشکش؛ حتی نخواستند تدابیری برای حفظ این اقبال بلند در همان پلاسکو بیندیشند. تا روز آخر، این گاو شیرده را دوشیدند و ذره‌ای به فکر سلامتش نبودند و فاجعه‌ای این‌چنین پدید آوردند. این شاید همان اصلی باشد که مولوی در بیتی ماندگار به تمامی، توضیحش می‌دهد و حادثه‌هایی این‌چنین را می‌توان مشمول این بینش ماندگار در نظر گرفت: هر که او ارزان خرد، ارزان دهد/ گوهری طفلی به قرص نان دهد.

معجزه‌ بزرگ فکرکردن

کتاب معجزه‌ بزرگ فکرکردن

اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی
به کانال تگرام مجله خلاقیت بپیوندید و از مطالب به روز استفاده کنید
دیدگاه شما چیست؟


فروشگاه خلاقیت
اشتراک مجله خلاقیت
دانلود رایگان مجله خلاقیت شماره 101
در کانال تلگرام خلاقیت نیستید؟!
جدیدترین مطالب + کوپن‌های تخفیف
جایزه + کلی فیلم و صوت رایگان
عضویت در مجله خلاقیت همراه با جایزه